ભારત સરકારે દેશના ડિજિટલ અને ટેલિકોમ સુરક્ષા ક્ષેત્રે એક ઐતિહાસિક અને કડક નિર્ણય લીધો છે. હવે દેશમાં વેચાતા દરેક નવા સ્માર્ટફોનમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વિકસિત ‘સંચાર સાથી’ (Sanchar Saathi) સાયબર સુરક્ષા એપ્લિકેશન પહેલેથી જ (પ્રી-ઇન્સ્ટોલ્ડ) ઇન્સ્ટોલ કરેલી આવશે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે, યુઝર્સ આ એપને ડિલીટ કે અનઇન્સ્ટોલ કરી શકશે નહીં!
ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) દ્વારા આ અંગે સ્માર્ટફોન ઉત્પાદક કંપનીઓને આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ચાલો સમજીએ કે આ નિર્ણય શા માટે લેવામાં આવ્યો છે અને તેની તમારા પર શું અસર પડશે.
સરકારી એપ ફરજિયાત પ્રી-ઇન્સ્ટોલ શા માટે?
આજના સમયમાં સાયબર ગુનાઓ અને મોબાઇલ ફોન ચોરીના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે સરકારે આ પગલું ભર્યું છે, જેના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
- ચોરાયેલા ફોનનો દુરુપયોગ અટકાવવો: ‘સંચાર સાથી’ એપની મદદથી ચોરાયેલા કે ખોવાયેલા મોબાઇલ ફોનને નેટવર્ક પરથી તાત્કાલિક બ્લોક કરી શકાય છે, જેનાથી તે નકામો બની જાય છે.
- નકલી IMEI પર લગામ: ડુપ્લિકેટ અથવા બનાવટી IMEI (ઇન્ટરનેશનલ મોબાઇલ ઇક્વિપમેન્ટ આઇડેન્ટિટી) નંબરોના ગેરકાયદેસર ઉપયોગને રોકવો. નકલી IMEI નંબરનો ઉપયોગ કૌભાંડો અને નેટવર્કના દુરુપયોગ માટે થતો હોય છે.
- સાયબર છેતરપિંડી નિયંત્રણ: ફેક કોલ્સ, WhatsApp કૌભાંડો અને અન્ય UPI ફ્રોડ જેવા સાયબર ગુનાઓમાં ઘટાડો કરવો.
- નાગરિક સુરક્ષા: યુઝર્સને એક વિશ્વસનીય સરકારી સુરક્ષા સેવા પૂરી પાડવી.
‘સંચાર સાથી’ એપની મુખ્ય વિશેષતાઓ
આ એપ યુઝર્સ માટે એક મજબૂત સુરક્ષા કવચ બની શકે છે. તેના દ્વારા તમે નીચેના કાર્યો કરી શકશો:
- ખોવાયેલા/ચોરાયેલા ફોનને બ્લોક: જો તમારો ફોન ખોવાઈ જાય કે ચોરાઈ જાય, તો આ એપ દ્વારા તેને સરળતાથી બ્લોક કરી શકાય છે.
- IMEI ચકાસણી: તમે ફોન ખરીદતા પહેલા તેના IMEI નંબરની કાયદેસરતા ચકાસી શકો છો.
- શંકાસ્પદ કોલ્સની જાણ: તમને આવતા કોઈપણ શંકાસ્પદ કે છેતરપિંડીવાળા કોલ્સની જાણકારી સરકારી એજન્સીઓને આપી શકાય છે.
અહેવાલો અનુસાર, આ એપ લોન્ચ થયા પછી લાખો ચોરાયેલા ફોનને બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે અને હજારો ફોન પાછા મેળવવામાં મદદ મળી છે.
પ્રાઇવસી અને ટેક જાયન્ટ્સ માટે પડકાર
સરકારના આ નિર્ણયથી અમુક ટેક જાયન્ટ કંપનીઓ, ખાસ કરીને Apple જેવી કંપનીઓ માટે પડકારો ઊભા થયા છે. Apple સામાન્ય રીતે તેના iPhones પર થર્ડ-પાર્ટી કે સરકારી એપ્સને પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવાની મંજૂરી આપતું નથી. આ અંગે કંપનીઓ અને સરકાર વચ્ચે નિયમનકારી સંઘર્ષ (Regulatory Tussle) જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક નિષ્ણાતોએ યુઝર્સની ગોપનીયતા (Privacy) અને ડેટાની સુરક્ષાને લઈને પણ ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. જોકે, સરકારનો દાવો છે કે આ પગલું રાષ્ટ્રીય અને વ્યક્તિગત સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે.
અમલ ક્યારે થશે?
ટેલિકોમ મંત્રાલયે સ્માર્ટફોન ઉત્પાદકોને આ આદેશનું પાલન કરવા માટે 90 દિવસનો સમય આપ્યો છે. જે ઉપકરણો સપ્લાય ચેઇનમાં પહેલેથી જ છે, તેમના માટે ઉત્પાદકોએ સોફ્ટવેર અપડેટ્સ દ્વારા આ એપ્લિકેશન મોકલવી પડશે.
આ નિર્ણય ભારતને સાયબર સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં એક મજબૂત સ્થાન અપાવશે અને નાગરિકોના મોબાઇલ ફોનને સુરક્ષિત બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.
