ગુજરાતના રાજકારણ અને સામાજિક વ્યવસ્થા માટે એક ઐતિહાસિક પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવી દ્વારા ૨૦૯ પાનાનું ‘સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code – UCC) વિધેયક ૨૦૨૬’ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ કાયદો રાજ્યમાં ધર્મ, જાતિ કે લિંગના ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપ માટે સમાન કાયદાકીય માળખું લાગુ કરશે.
આ ડ્રાફ્ટ બિલ નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના જજ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતાવાળી કમિટીના રિપોર્ટ અને ભલામણોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.જો તમે ગુજરાતમાં રહો છો, તો આ નવો કાયદો તમારા જીવન પર સીધી અસર કરી શકે છે. ચાલો જાણીએ ગુજરાત UCC બિલ ૨૦૨૬ ની મુખ્ય જોગવાઈઓ:
1. લગ્ન અને છૂટાછેડા માટેના કડક નિયમો (Marriage and Divorce Rules)
UCC બિલ લાગુ થયા બાદ રાજ્યમાં લગ્ન અને છૂટાછેડાના નિયમોમાં મોટો બદલાવ આવશે:
- ફરજિયાત નોંધણી: ગુજરાતમાં થતા દરેક લગ્નની ૬૦ દિવસની અંદર નોંધણી (રજિસ્ટ્રેશન) કરાવવી હવે કાયદેસર રીતે ફરજિયાત રહેશે.
- ઉંમર મર્યાદા: લગ્ન સમયે પુરુષની ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૨૧ વર્ષ અને મહિલાની ઉંમર ૧૮ વર્ષ હોવી અનિવાર્ય છે.
- બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ: નવો કાયદો બહુપત્નીત્વ (Polygamy) પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. એટલે કે, લગ્ન કરનાર પક્ષકારોમાંથી કોઈનો પણ અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત ન હોવો જોઈએ.
- છૂટાછેડાના નિયમો: સૌથી મોટો નિયમ એ છે કે, લગ્ન કર્યાના ૧ વર્ષ સુધી કોઈપણ યુગલ કોર્ટમાં છૂટાછેડા માટે અરજી કરી શકશે નહીં (અમુક વિશેષ સંજોગો સિવાય). આ ઉપરાંત, કોર્ટની બહાર છૂટાછેડા લેવાની કોઈપણ પદ્ધતિ ગેરકાયદેસર ગણાશે.
2. લિવ-ઈન રિલેશનશિપ માટે ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન (Live-in Relationship Laws)
આ બિલમાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપને કાયદાકીય માળખામાં લાવવા અત્યંત કડક નિયમો ઘડાયા છે:
- ૧ મહિનામાં નોંધણી: લિવ-ઈનમાં રહેતા યુગલોએ સંબંધ શરૂ કર્યાના 1 મહિનાની અંદર રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ તેની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત રહેશે.
- જેલ અને દંડ: જો કોઈ યુગલ ૧ મહિનાથી વધુ સમય રજિસ્ટ્રેશન વગર લિવ-ઈનમાં રહેશે, તો ૩ મહિના સુધીની જેલની સજા અને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
- છેતરપિંડી પર સજા: જો બળજબરીથી કે છેતરપિંડીથી સંમતિ મેળવવામાં આવી હોય, તો ૫ વર્ષ સુધીની જેલની જોગવાઈ છે.
- બાળકોના અધિકાર: આવા સંબંધોમાંથી જન્મેલા બાળકોને કાયદેસર (Legitimate) ગણવામાં આવશે અને તેમને વારસામાં પુરા હકો મળશે.
3. સંપત્તિ અને વારસામાં સમાન અધિકાર (Equal Inheritance Rights)
મિલકત અને વારસાને લઈને ધર્મ આધારિત કાયદાઓ રદ કરીને એક સમાન વ્યવસ્થા ઊભી કરાશે:
- મિલકતની વહેંચણીમાં પતિ/પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતાને ‘ક્લાસ-1’ વારસદાર ગણવામાં આવશે અને તેમને એક સમાન હિસ્સો મળશે.
- પુત્ર અને પુત્રીને વારસામાં સંપૂર્ણ સમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યા છે.
4. આદિવાસી સમાજ (ST) ને કાયદામાંથી મુક્તિ
UCC બિલમાં આદિવાસી સમુદાયોના સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે. બંધારણ હેઠળ રક્ષિત અનુસૂચિત આદિજાતિ (Scheduled Tribes) અને વિશિષ્ટ સમુદાયોને આ કાયદામાંથી સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી તેમની પરંપરાઓ જળવાઈ રહે.
UCC નો વિરોધ અને કોર્ટનો ચુકાદો
આ બિલનો અમુક સંગઠનો દ્વારા વિરોધ પણ થઈ રહ્યો છે. માઈનોરિટી કોઓર્ડિનેશન કમિટી (MCC) અને ગુજરાત મુસ્લિમ હિત રક્ષક સમિતિ જેવા મુસ્લિમ સંગઠનોએ UCC નો વિરોધ નોંધાવ્યો છે અને દાવો કર્યો છે કે તે બંધારણની કલમ 25, 26, 28 અને 29 હેઠળ મળેલા ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
જોકે, અગાઉ ગુજરાત હાઈકોર્ટે UCC કમિટીની રચના સામે થયેલી એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) ને ફગાવી દીધી હતી અને નોંધ્યું હતું કે માત્ર કમિટીની રચનાથી કોઈ સમુદાયના અધિકારોનો ભંગ થતો નથી.
ગુજરાતનું આ નવું યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ બિલ સામાજિક સમાનતા અને ખાસ કરીને મહિલા સશક્તિકરણની દિશામાં એક ઐતિહાસિક કદમ છે.
તમારો અભિપ્રાય શું છે? શું તમને લાગે છે કે UCC લાગુ થવાથી સમાજમાં કાયદાકીય સમાનતા આવશે? તમારા વિચારો નીચે કમેન્ટ બોક્સમાં ચોક્કસ જણાવો!
