ગુજરાત જમીન વારસાઈના નિયમો ૨૦૨૬: જાણો આ ૫ મોટા ફેરફારો જે દરેક ખેડૂતે જાણવા જરૂરી છે

ગુજરાત સરકાર દ્વારા જમીન મહેસૂલના નિયમોમાં સમયાંતરે સુધારા કરવામાં આવતા હોય છે. વર્ષ ૨૦૨૬ની શરૂઆતમાં જ જમીન વારસાઈને લગતા કેટલાક મહત્વના નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા છે. જો તમે ખેડૂત છો અથવા જમીન ધરાવો છો, તો આ ફેરફારો તમારા માટે જાણવા ખૂબ જ અનિવાર્ય છે. આજે આપણે વિગતવાર સમજીશું કે વારસાઈ પ્રક્રિયામાં કયા ૫ મોટા બદલાવ આવ્યા છે.

૧. તમામ વારસદારોની નોંધણી હવે ફરજિયાત (દીકરીઓનો હક)

અત્યાર સુધી એવું જોવા મળતું હતું કે જો દીકરીઓ જમીનમાં હિસ્સો લેવા ન માંગતી હોય, તો સીધું જ દીકરાઓના નામ ચડાવી દેવામાં આવતા. પરંતુ નવા નિયમ મુજબ:

• ખેડૂત ખાતેદારના અવસાન બાદ દીકરા-દીકરીઓ સહિત તમામ વારસદારોના નામ સાત-બારમાં દાખલ કરવા ફરજિયાત છે.

• જો કોઈ વારસદાર પોતાનો હક જતો કરવા માંગતા હોય, તો પણ પ્રથમ તબક્કે નામ ચડાવવું પડશે. ત્યારબાદ જ સહમતિથી નામ કમી કરાવી શકાશે.

• ફાયદો: આનાથી વારસાઈ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા આવશે અને કોઈની જાણ બહાર હક છીનવી શકાશે નહીં.

૨. વારસાઈ નોંધણી માટે ૫ વર્ષની સમયમર્યાદા

ઘણીવાર ખેડૂતના મૃત્યુના વર્ષો પછી પણ વારસાઈ નોંધ કરવામાં આવતી નથી, જેનાથી કાયદાકીય ગૂંચવણો વધે છે. હવે સરકારે આ માટે સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે:

• અવસાનના ૫ વર્ષની અંદર વારસાઈની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડશે.

• જો ૫ વર્ષ વીતી જાય, તો અંદાજે ₹૧૦૦૦ જેટલો દંડ ભરવો પડશે. દંડ ભર્યા પછી જ આગળની કાર્યવાહી થઈ શકશે.

૩. બેંક બોજો હોય તો પણ વારસાઈ થઈ શકશે

પહેલાના નિયમ મુજબ જો જમીન પર લોન ચાલતી હોય (બેંક બોજો હોય), તો પહેલા લોન ભરપાઈ કરવી પડતી હતી. હવે તેમાં મોટી રાહત આપવામાં આવી છે:

• જમીન પર લોન ચાલુ હશે તો પણ વારસદારોના નામ સાત-બારમાં ચડાવી શકાશે.

• નોંધ: જો તમારે જમીનના ભાગલા પાડવા હોય કે જમીન વેચવી હોય, તો બેંકમાંથી NOC (No Objection Certificate) મેળવવું અને બોજો ક્લિયર કરવો ફરજિયાત રહેશે.

૪. ખેતી અને બિન-ખેતી (NA) જમીનનો અલગ રેકોર્ડ

જો તમારી પાસે એક જ ખાતા નંબરમાં ખેતીની જમીન અને બિન-ખેતી (Residential/Industrial) જમીન બંને હોય, તો હવે સાવધાન રહેજો:

• નવા નિયમ મુજબ, જમીનનો જે ભાગ NA કરાવેલો છે, તેને રેકોર્ડમાં અલગ દર્શાવવો ફરજિયાત છે.

• જો આ રેકોર્ડ અલગ નહીં હોય, તો ભવિષ્યમાં વારસાઈ નોંધણી વખતે તમારી અરજી અટકી શકે છે. જમીનના વપરાશ મુજબ તેના ભાગ રેકોર્ડ પર સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.

૫. સગીર (Minor) વારસદારોના હિતની સુરક્ષા

જો કોઈ વારસદાર ૧૮ વર્ષથી નાની ઉંમરનો હોય, તો તેના આર્થિક ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા કડક નિયમ બનાવાયો છે:

• જો જમીન વેચવામાં આવે, તો સગીર વારસદારના ભાગે આવતી રકમ સીધી તેના નામે બેંકમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) તરીકે જમા કરાવવી પડશે.

• તે વારસદાર ૧૮ વર્ષનો થાય ત્યારે જ આ રકમ ઉપાડી શકશે.

• સગીરની મિલકત વેચવા માટે હવે કોર્ટની મંજૂરી અને તપાસ અનિવાર્ય બનશે, જેથી તેમનો હક સુરક્ષિત રહે.

જમીન વારસાઈના આ નવા નિયમો ખેડૂતોમાં પારદર્શિતા લાવવા અને ભવિષ્યના વિવાદો ઘટાડવા માટે લેવામાં આવ્યા છે. સમયસર વારસાઈ નોંધ કરાવી લેવી એ હવે આર્થિક અને કાયદાકીય રીતે હિતાવહ છે.

જમીન વારસાઈના નિયમો ૨૦૨૬: વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

પ્રશ્ન ૧: શું વારસાઈ નોંધમાં દીકરીનું નામ ચડાવવું ફરજિયાત છે? જવાબ: હા, નવા નિયમ મુજબ દીકરાઓની સાથે દીકરીઓનું નામ સાત-બાર અને આઠ-અના ઉતારામાં ચડાવવું હવે અનિવાર્ય છે. ત્યારબાદ જો દીકરી હક જતો કરવા માંગતી હોય, તો સંમતિથી નામ કમી કરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન ૨: ખેડૂતના અવસાન પછી કેટલા સમયમાં વારસાઈ નોંધ કરાવી લેવી જોઈએ? જવાબ: ખેડૂત ખાતેદારના અવસાનના ૫ વર્ષની અંદર વારસાઈ નોંધ કરાવી લેવી જોઈએ. જો ૫ વર્ષ પછી નોંધ કરાવવામાં આવે, તો નિયમ મુજબ આશરે ₹૧૦૦૦નો દંડ ભરવો પડી શકે છે.

પ્રશ્ન ૩: જો જમીન પર બેંક લોન ચાલુ હોય, તો શું વારસાઈમાં નામ ચડી શકે? જવાબ: હા, હવે નવા ફેરફાર મુજબ જમીન પર બેંકનો બોજો કે લોન ચાલુ હોય તો પણ વારસદારોના નામ સાત-બારમાં ચડાવી શકાય છે. જોકે, જમીન વેચવા કે વહેંચવા માટે બેંકનું NOC જરૂરી રહેશે.

પ્રશ્ન ૪: સગીર (૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના) વારસદારના હકની સુરક્ષા માટે શું નિયમ છે? જવાબ: જો જમીન વેચાય, તો સગીર વારસદારના ભાગની રકમ ફરજિયાતપણે તેના નામે બેંકમાં FD (ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ) તરીકે જમા કરાવવાની રહેશે, જે તે ૧૮ વર્ષનો થયા પછી જ ઉપાડી શકશે.

પ્રશ્ન ૫: ખેતીની જમીનમાં બિન-ખેતી (NA) ભાગ હોય તો શું કરવું? જવાબ: જો જમીનનો અમુક ભાગ NA કરાવેલો હોય, તો તેને રેકોર્ડમાં અલગ દર્શાવવો હવે ફરજિયાત છે. જો રેકોર્ડ સ્પષ્ટ નહીં હોય, તો વારસાઈ નોંધણી વખતે મુશ્કેલી પડી શકે છે.