ભારતમાં નાણાકીય વર્ષ એપ્રિલથી માર્ચ જ કેમ? જાણો તેની પાછળનું રસપ્રદ કારણ

ભારતમાં જ્યારે પણ આપણે ટેક્સ, બજેટ અથવા બેંકિંગની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે એક શબ્દ વારંવાર સાંભળવા મળે છે – ‘નાણાકીય વર્ષ’ (Financial Year). સામાન્ય રીતે આપણું કેલેન્ડર વર્ષ 1 જાન્યુઆરીથી શરૂ થાય છે, પરંતુ ભારતનું નાણાકીય વર્ષ 1 એપ્રિલથી શરૂ થઈને 31 માર્ચ સુધી ચાલે છે.

શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આવું કેમ? શા માટે આપણે પણ કેલેન્ડર વર્ષની જેમ જાન્યુઆરીથી હિસાબ નથી રાખતા? ચાલો, આજે આ લેખમાં તેના પાછળના ઐતિહાસિક અને આર્થિક કારણો સમજીએ.

નાણાકીય વર્ષની શરૂઆત ક્યારે થઈ?

ભારતમાં હાલની નાણાકીય વર્ષની સિસ્ટમ 1867 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે પહેલાં, ભારતનું નાણાકીય વર્ષ 1 મે થી 30 એપ્રિલ સુધી રહેતું હતું. પરંતુ 1867 માં બ્રિટિશ સરકારે તેને બદલીને એપ્રિલથી માર્ચ કરી દીધું જેથી તે બ્રિટિશ નાણાકીય વર્ષ સાથે સુસંગત રહી શકે.

એપ્રિલથી માર્ચ હોવા પાછળના મુખ્ય કારણો

1. બ્રિટિશ શાસનની અસર (Historical Reason)

ભારત પર લાંબા સમય સુધી અંગ્રેજોનું શાસન હતું. બ્રિટનમાં નાણાકીય વર્ષ એપ્રિલથી માર્ચ ચાલતું હતું. વહીવટી સરળતા માટે અને બ્રિટિશ સંસદમાં ભારતના હિસાબો રજૂ કરવામાં સરળતા રહે તે હેતુથી ભારતમાં પણ આ જ પ્રથા લાગુ કરવામાં આવી. આઝાદી પછી પણ આપણે આ પરંપરાને ચાલુ રાખી.

2. ભારતની ખેતી અને ચોમાસું (Agricultural Factor)

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા લાંબા સમય સુધી સંપૂર્ણપણે ખેતી પર નિર્ભર હતી.

• ભારતમાં મુખ્ય પાક (ખરીફ પાક) ચોમાસા પર આધારિત હોય છે.

• ડિસેમ્બર સુધીમાં ખેડૂતોના હાથમાં પાક વેચીને પૈસા આવે છે.

• સરકારને પાક લણણી પછી દેશની આર્થિક સ્થિતિનો અંદાજ મેળવવામાં ફેબ્રુઆરી-માર્ચ સુધીનો સમય લાગે છે. તેથી, નવું બજેટ એપ્રિલથી શરૂ કરવું વધુ વ્યવહારુ ગણાય છે.

3. તહેવારોની મોસમ (Festival Season)

ભારતમાં ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન દિવાળી જેવા મોટા તહેવારો આવે છે. આ સમયગાળામાં વેપારીઓ અને ગ્રાહકો બંને ખૂબ વ્યસ્ત હોય છે. જો વર્ષ જાન્યુઆરીમાં પૂરું થતું હોય, તો ડિસેમ્બરમાં હિસાબ-કિતાબ અને ઓડિટનું કામ કરવું વેપારીઓ માટે મુશ્કેલ બની જાય. માર્ચ મહિનામાં કોઈ મોટા તહેવારો ન હોવાથી હિસાબ પૂરો કરવા માટે તે યોગ્ય સમય છે.

4. ટેક્સ અને ઓડિટની સરળતા

કંપનીઓ અને સરકારી વિભાગોને તેમનું વાર્ષિક ઓડિટ કરવા માટે સમય જોઈએ છે. માર્ચના અંત સુધીમાં તમામ નાણાકીય લેવડ-દેવડ પૂરી થઈ જાય છે, જેથી 1 એપ્રિલથી નવું આયોજન કરી શકાય.

શું આ સિસ્ટમ બદલવાની જરૂર છે?

સમયાંતરે ભારત સરકારમાં આ બાબતે ચર્ચા થઈ છે કે શું આપણે ‘જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર’ નું નાણાકીય વર્ષ અપનાવવું જોઈએ?

• એલ.કે. ઝા સમિતિ (1984): આ સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે ભારતનું નાણાકીય વર્ષ જાન્યુઆરીથી શરૂ થવું જોઈએ.

• મધ્યપ્રદેશ: ભારતનું પ્રથમ એવું રાજ્ય બન્યું હતું જેણે જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બરના નાણાકીય વર્ષને મંજૂરી આપી હતી.

જોકે, સમગ્ર દેશમાં હજુ પણ એપ્રિલથી માર્ચની સિસ્ટમ જ પ્રચલિત છે કારણ કે તે આપણી બેંકિંગ અને ટેક્સ સિસ્ટમમાં ઊંડે સુધી વણાયેલી છે.

ભારતનું નાણાકીય વર્ષ એ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ તે દેશના ઇતિહાસ, ખેતી અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલું છે. ભલે તે અંગ્રેજો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હોય, પણ આજે તે આપણી વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન ૧: ભારતનું નાણાકીય વર્ષ ક્યારે શરૂ થયું હતું? જવાબ: ભારતમાં હાલની એપ્રિલથી માર્ચની નાણાકીય વર્ષની વ્યવસ્થા બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ૧૮૬૭ માં શરૂ કરવામાં આવી હતી.

પ્રશ્ન ૨: ૧૮૬૭ પહેલા ભારતમાં નાણાકીય વર્ષ કયું હતું? જવાબ: ૧૮૬૭ પહેલા ભારતનું નાણાકીય વર્ષ ૧ મે થી ૩૦ એપ્રિલ સુધી ચાલતું હતું.

પ્રશ્ન ૩: શું ભારતનું નાણાકીય વર્ષ બદલાઈ શકે છે? જવાબ: હા, ભારત સરકાર આ અંગે વિચારણા કરી રહી છે. શંકર આચાર્ય સમિતિએ નાણાકીય વર્ષને જાન્યુઆરી-ડિસેમ્બર કરવા માટે ભલામણ કરી છે, અને મધ્યપ્રદેશ આવું કરનારું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે.

પ્રશ્ન ૪: વિશ્વના અન્ય દેશોમાં નાણાકીય વર્ષ ક્યારે હોય છે? જવાબ: અમેરિકામાં ૧ ઓક્ટોબરથી ૩૦ સપ્ટેમ્બર, જ્યારે ચીન, બ્રાઝિલ અને જર્મની જેવા દેશોમાં કેલેન્ડર વર્ષ (૧ જાન્યુઆરીથી ૩૧ ડિસેમ્બર) ને જ નાણાકીય વર્ષ માનવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન ૫: માર્ચ એન્ડિંગ (March Ending) એટલે શું? જવાબ: ૩૧ માર્ચ એ નાણાકીય વર્ષનો છેલ્લો દિવસ છે, જેને ‘માર્ચ એન્ડિંગ’ કહેવાય છે. આ દિવસે બેંકો અને વ્યવસાયો તેમના આખા વર્ષના હિસાબો પૂર્ણ કરે છે.