પદ્મ પુરસ્કારો: ભારતની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ચેતનાનું પ્રતીક
પ્રજાસત્તાક પર્વની પૂર્વસંધ્યાએ જ્યારે દેશના અનામી નાયકોના નામ જાહેર થાય છે, ત્યારે ‘પદ્મ’ શબ્દ ચોમેર ગુંજી ઉઠે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારોનું નામ ‘પદ્મ’ જ કેમ રાખવામાં આવ્યું હશે?
દર વર્ષે જ્યારે દેશના આ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કારોની યાદી શ્વેત પૃષ્ઠો પર સુવર્ણ અક્ષરોમાં અંકિત થાય છે, ત્યારે સમગ્ર રાષ્ટ્ર ગૌરવની લાગણી અનુભવે છે. કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને સમાજસેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં પોતાનું જીવન સમર્પિત કરનાર મહાનુભાવોને પદ્મ વિભૂષણ, પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ શ્રી થી સન્માનિત કરવામાં આવે છે. આ પુરસ્કારો માત્ર ચંદ્રક કે પ્રશસ્તિપત્ર નથી, પરંતુ તેની પાછળ ભારતની હજારો વર્ષ જૂની આધ્યાત્મિક ચેતના અને પવિત્રતા છુપાયેલી છે.
‘પદ્મ’ શબ્દનો અર્થ શું છે?
‘પદ્મ’ સંસ્કૃત ભાષાનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે કમળ (Lotus).
કમળ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં માત્ર એક ફૂલ નથી, પણ એક પ્રતિક છે —
પવિત્રતા, જ્ઞાન, આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ અને શ્રેષ્ઠતા નું પ્રતિક.
એટલે જ્યારે દેશના ઉચ્ચ નાગરિક સન્માન માટે નામ પસંદ કરવામાં આવ્યું, ત્યારે “પદ્મ” શબ્દ ખૂબ જ અર્થપૂર્ણ ગણાયો.
પદ્મ પુરસ્કારો ક્યારે શરૂ થયા?
ભારત સરકારે 1954માં પદ્મ પુરસ્કારોની શરૂઆત કરી.
હેતુ હતો — દેશ માટે મહાન યોગદાન આપનાર સામાન્ય નાગરિકોને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સન્માન આપવું.
પદ્મ પુરસ્કાર ત્રણ મુખ્ય શ્રેણીમાં આપવામાં આવે છે:
-
પદ્મ વિભૂષણ – અત્યંત વિશિષ્ટ અને અતિઉચ્ચ યોગદાન
-
પદ્મ ભૂષણ – ઉત્તમ અને મહત્ત્વપૂર્ણ સેવા
-
પદ્મ શ્રી – વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર સેવા
આ ત્રણેયમાં “પદ્મ” શબ્દ કોમન છે, કારણ કે એ શ્રેષ્ઠતા અને સન્માનનું પ્રતિક છે.
કમળ (પદ્મ)નું ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મહત્વ
કમળ ફૂલને પસંદ કરવાનું કારણ માત્ર તેની સુંદરતા નથી.
1. કાદવમાં ઉગીને પણ સ્વચ્છ
કમળ કાદવમાં ઉગે છે, પણ તેના પાંદડા અને ફૂલ પર ગંદકી ચોંટતી નથી.
એટલે કમળ શુદ્ધતા અને ઉચ્ચ ચરિત્રનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
આ સંદેશ શું આપે છે?
કે સન્માન પામનાર વ્યક્તિઓએ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં શ્રેષ્ઠ કાર્ય કર્યું છે.
2. ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક પ્રતિક
ભારતીય ધર્મ અને કળામાં કમળ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે:
-
દેવી લક્ષ્મી કમળ પર બેઠેલી દર્શાવવામાં આવે છે
-
ભગવાન બ્રહ્મા કમળમાંથી ઉત્પન્ન થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે
-
બુદ્ધ ધર્મમાં કમળ જ્ઞાન અને મોક્ષનું પ્રતિક છે
એટલે “પદ્મ” શબ્દમાં આધ્યાત્મિક ગૌરવ પણ જોડાયેલું છે.
3. રાષ્ટ્રીય ઓળખ સાથે જોડાણ
કમળ ભારતનું રાષ્ટ્રીય ફૂલ છે.
તે ભારતીય કળા, મંદિર શિલ્પ, પ્રાચીન નકશીકામ અને રાષ્ટ્રીય ચિહ્નોમાં જોવા મળે છે.
એટલે દેશના નાગરિક સન્માન માટે “પદ્મ” શબ્દ પસંદ કરવો એટલે
ભારતીય પરંપરા અને રાષ્ટ્રીય ગૌરવને માન આપવું.
પદ્મ પુરસ્કારના મેડલમાં પણ કમળ
પદ્મ એવોર્ડનો મેડલ ગોળ આકારનો હોય છે અને તેમાં
મધ્યમાં કમળની આકૃતિ બનાવેલી હોય છે.
એથી નામ અને ડિઝાઇન બંનેમાં “પદ્મ”નો અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે.
| પદ્મ પુરસ્કાર | |
| બાબત | અર્થ |
|---|---|
| પદ્મ = કમળ | પવિત્રતા અને શ્રેષ્ઠતા |
| કાદવમાં ખીલે | મુશ્કેલીઓ વચ્ચે મહાન કાર્ય |
| ધાર્મિક પ્રતિક | આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક ગૌરવ |
| રાષ્ટ્રીય ફૂલ | ભારતની ઓળખ સાથે જોડાયેલું |
એટલે “પદ્મ પુરસ્કાર” નો અર્થ થાય —
એવો રાષ્ટ્રીય સન્માન જે કમળ જેવી શ્રેષ્ઠતા અને પવિત્ર યોગદાન માટે આપવામાં આવે છે.
“પદ્મ” નામ માત્ર સુંદર લાગતું શબ્દ નથી.
તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, આધ્યાત્મિકતા, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને માનવ મૂલ્યોને જોડે છે.
એટલે જ દેશના સૌથી મોટા નાગરિક સન્માનોમાં
આ શબ્દને ગૌરવપૂર્વક સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
