લીઝ એગ્રીમેન્ટ vs રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ: શું છે તફાવત? જાણો સંપૂર્ણ વિગત
જ્યારે આપણે કોઈ મિલકત (ઘર, દુકાન કે જમીન) ભાડે આપીએ છીએ અથવા લઈએ છીએ, ત્યારે બે શબ્દો વારંવાર સાંભળવા મળે છે: રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ (Rent Agreement) અને લીઝ એગ્રીમેન્ટ (Lease Agreement). ઘણા લોકો આ બંનેને એક જ માને છે, પરંતુ કાયદાકીય રીતે આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
1. રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ (Rent Agreement) એટલે શું?
રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ સામાન્ય રીતે ટૂંકા ગાળા માટે કરવામાં આવતો કરાર છે. ભારતમાં મોટાભાગે રહેણાંક મકાનો માટે 11 મહિનાનો રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ કરવામાં આવે છે.
-
સમયગાળો: સામાન્ય રીતે 11 મહિના.
-
ભાડામાં ફેરફાર: મકાનમાલિક દર મહિને અથવા કરાર પૂરો થયા પછી ભાડામાં ફેરફાર કરી શકે છે.
-
નોટિસ પિરિયડ: સામાન્ય રીતે 30 દિવસની નોટિસ આપીને કરાર રદ કરી શકાય છે.
2. લીઝ એગ્રીમેન્ટ (Lease Agreement) એટલે શું?
લીઝ એગ્રીમેન્ટ લાંબા ગાળા માટે કરવામાં આવે છે. તે મોટે ભાગે કોમર્શિયલ પ્રોપર્ટી (દુકાન, ઓફિસ, ફેક્ટરી) અથવા લાંબા સમય માટે રહેણાંક મકાન લેવા માટે વપરાય છે.
-
સમયગાળો: 12 મહિનાથી વધુ (જેમ કે 5 વર્ષ, 10 વર્ષ કે 99 વર્ષ).
-
શરતો: લીઝ દરમિયાન માલિક ભાડામાં કે અન્ય શરતોમાં મનસ્વી રીતે ફેરફાર કરી શકતો નથી.
-
સ્થિરતા: આ કરાર ભાડૂઆતને લાંબા સમય સુધી મિલકત વાપરવાની સુરક્ષા આપે છે.
| મુદ્દો | રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ (Rent Agreement) | લીઝ એગ્રીમેન્ટ (Lease Agreement) |
| સમયગાળો | ટૂંકા ગાળા માટે (સામાન્ય રીતે 11 મહિના) | લાંબા ગાળા માટે (1 વર્ષથી વધુ) |
| ઉપયોગ | રહેણાંક મકાનો માટે વધુ વપરાય છે | ઓફિસ, દુકાન કે જમીન માટે વધુ વપરાય છે |
| ફેરફાર | શરતોમાં ફેરફાર કરવો સરળ છે | કરારના સમયગાળા દરમિયાન ફેરફાર મુશ્કેલ છે |
| નોંધણી | 11 મહિનાના કરાર માટે રજીસ્ટ્રેશન ફરજિયાત નથી | રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું કાયદેસર રીતે ફરજિયાત છે |
| ભાડું | માલિક સમયાંતરે વધારી શકે છે | કરારમાં લખ્યા મુજબ જ વધારો થાય છે |
કયો કરાર ક્યારે પસંદ કરવો?
-
રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ ક્યારે કરવો? જો તમે વિદ્યાર્થી હોવ, નોકરી માટે બીજા શહેરમાં રહેવા ગયા હોવ અથવા થોડા સમય માટે જ ઘર જોઈતું હોય, તો 11 મહિનાનો રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ બેસ્ટ છે. તેમાં રજીસ્ટ્રેશનનો મોટો ખર્ચ બચી જાય છે.
-
લીઝ એગ્રીમેન્ટ ક્યારે કરવો? જો તમે કોઈ બિઝનેસ શરૂ કરી રહ્યા હોવ અને તમારે લાંબા સમય સુધી એક જ લોકેશન પર રહેવું હોય, તો લીઝ એગ્રીમેન્ટ હિતાવહ છે. આનાથી માલિક તમને અચાનક ખાલી કરાવી શકતો નથી.
ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો (Tips for Tenants)
-
સ્ટેમ્પ ડ્યુટી: 12 મહિનાથી વધુના કરાર પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને રજીસ્ટ્રેશન ફી ભરવી પડે છે.
-
મેન્ટેનન્સ: કરારમાં સ્પષ્ટ લખો કે સમારકામનો ખર્ચ કોણ ભોગવશે.
-
સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ: ડિપોઝિટની રકમ અને તે ક્યારે પરત મળશે તેની સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ.
કાયદાકીય નોંધ અને સલાહ
ભારતીય કાયદા અનુસાર (ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1882), લીઝમાં ભાડૂઆતને વધુ હક્કો મળે છે, જ્યારે રેન્ટમાં માલિકને વધુ નિયંત્રણ રહે છે. કરાર સાઈન કરતા પહેલા વકીલની સલાહ લો અને બધી શરતો વાંચો. આ માહિતી 2026 સુધીની છે, તાજેતરના ફેરફારો માટે સ્થાનિક કાયદા તપાસો.
કોઈપણ કરાર કરતા પહેલા તેની શરતો ધ્યાનથી વાંચવી ખૂબ જરૂરી છે. જો ટૂંકા ગાળાની રાહત જોઈતી હોય તો રેન્ટ એગ્રીમેન્ટ અને લાંબા ગાળાની સુરક્ષા જોઈતી હોય તો લીઝ એગ્રીમેન્ટ શ્રેષ્ઠ છે. કરાર બનાવતા પહેલા વકીલની સલાહ લો અને સ્થાનિક કાયદા (જેમ કે ગુજરાતમાં RERA) તપાસો.
